Click để phóng to hình

Trong vùng dự án SMNR-CV, khoảng 70 % diện tích đất có rừng do đó rừng là tài nguyên quan trọng nhất, ít nhất là về độ che phủ. Thông thường, những diện tích rừng này do các Lâm trường quốc doanh quản lý hoặc bảo vệ. Tuy nhiên, việc quản lý và bảo vệ của các lâm trường này dần dần không mang lại hiệu quả. Trong hầu hết các trường hợp, các hộ gia đình ở vùng nông thôn không được hưởng những lợi ích tiềm năng khi sử dụng bền vững tài nguyên rừng.

Cuối những năm 1980 và là một yếu tố trọng tâm của công cuộc Đổi mới, Chính phủ Việt Nam đã giao phần lớn diện tích đất nông nghiệp ở vùng nông thôn cho các hộ gia đình cá thể, từ đó tạo bước phát triển mới, thúc đẩy sản xuất nông nghiệp. Cuối những năm 1990, quá trình tương tự về giao đất giao rừng cho nông dân bắt đầu thực hiện với hy vọng mang lại những tác động tích cực về đất lâm nghiệp như đã thực hiện đối với đất nông nghiệp. Tổ chức GTZ đã hỗ trợ dự án An toàn Lương thực thực hiện quá trình này thông qua việc hỗ trợ giao hơn 40,000 héc ta đất lâm nghiệp cho khoảng 11,000 chủ đất cá thể.

Kết quả điều tra khảo sát cơ sở do dự án SMNR-CV thực hiện năm 2004 cho thấy công tác quản lý đất lâm nghiệp được giao cho các hộ gia đình vẫn chưa có hệ thống, không có kế hoạch và không bền vững. Những quy định về bảo vệ rừng chỉ mới được giới thiệu chính thức (hoặc áp đặt) nhưng hầu như chỉ là kế hoạch mà không có sự tham gia của các chủ rừng. Do đó, những quy định này không được tôn trọng và tuân thủ; không có quy định đối với các trường hợp vi phạm. Ở hầu hết các xã, đất lâm nghiệp chỉ được giao cho các hộ gia đình cá thể (không giao cho nhóm hộ sử dụng hoặc cộng đồng dân cư) chủ yếu dựa trên nguyên tắc công bằng xã hội. Quá trình Giao đất giao rừng chính thức mang lại cho người dân có những lô đất nhỏ, do đó họ không thể quản lý đất lâm nghiệp một cách có hiệu quả.

Click để phóng to hình

Ngoài ra, “Sổ đỏ” thường được cấp cho những lô rừng không được đánh mốc ranh giới trên thực địa, người chủ mới không biết chính xác vị trí hoặc ranh giới lô rừng của họ. Do đó, tranh chấp tiềm ẩn với các chủ rừng mới lân cận dẫn đến việc thiếu đầu tư vào lô rừng. Tương tự, sự trợ cấp mong đợi từ các chương trình mục tiêu quốc gia (ví dụ như chương trình 327 hoặc chương trình 661 về cung cấp cây con giống hoặc bán với giá thấp) gây khó khăn cho việc đầu tư phát triển rừng.

Dự án SMNR-CV giải quyết những vấn đề này thông qua ba chỉ tiêu, mỗi chỉ tiêu đều bao gồm một lĩnh vực mang tính thể chế (ban hành các tài liệu hướng dẫn cấp tỉnh) và áp dụng rộng rãi các phương pháp đổi mới đã được giới thiệu:

Ở Quảng Bình, các tài liệu hướng dẫn nâng cao cấp tỉnh được ban hành về các lĩnh vực:

• Bảo vệ rừng (đến tháng 12/2007),
• Giao đất giao rừng (đến tháng 06/2008) và
• Lâm nghiệp cộng đồng (đến tháng 06/2009),
  Các tài liệu hướng dẫn này được các bên liên quan áp dụng trong công tác bảo vệ và quản lý bền vững tài nguyên rừng ở tất cả các huyện vùng nông thôn.

Trong chiến lược thực hiện dự án, ba chỉ tiêu này thể hiện các nhiệm vụ: các tài liệu hướng dẫn về bảo vệ rừng cần phải phù hợp và được áp dụng trước khi tiến hành giao đất giao rừng cho các hộ gia đình hoặc các nhóm hộ sử dụng rừng. Tương tự, lâm nghiệp cộng đồng (chính xác hơn là “Quản lý Rừng Cộng đồng, QLRCĐ) chỉ thực sự có ý nghĩa khi các hộ gia đình và nhóm hộ sử dụng rừng được cấp quyền sử dụng đất.

Click để phóng to hình

Đầu năm 2008, phương pháp “Quy ước Bảo vệ và Phát triển rừng” được ban hành như là tài liệu hướng dẫn cấp tỉnh chính thức về bảo vệ phát triển rừng, và từ đó, tài liệu này đã có ảnh hưởng mạnh đến công tác điều chỉnh, bổ sung luật nhà nước (Thông tư 70 của Bộ NN-PTNT) về vấn đề này. Tháng 12/ 2008, tài liệu dự án “Quy hoạch sử dụng đất và giao đất giao rừng có sự tham gia” đã được ban hành như là tài liệu hướng dẫn về giao đất giao rừng ở tỉnh Quảng Bình. Bản điều chỉnh, bổ sung tài liệu dự án về kế hoạch và thực hiện “Quản lý rừng Cộng đồng” đã được hoàn thiện vào đầu tháng 1/ 2009. Tài liệu này chứng minh “tình hình” Lâm nghiệp Cộng đồng hiện nay cũng như các thủ tục hành chính, các bước kỹ thuật trong việc triển khai thực hiện QLRCĐ. Hy vọng tài liệu này sẽ được các cơ quan có thẩm quyền tỉnh công nhận chính thức vào giữa năm 2009.

Song song với vấn đề này, việc áp dụng Quy ước BVPTR đang được triển khai thực hiện thông qua việc tăng số xã áp dụng quy ước này ở các tất cả các huyện. Vì tài liệu hướng dẫn về Giao đất giao rừng chưa được công nhận chính thức nên việc áp dụng tài liệu này trên thực địa vẫn còn rất chậm và tuân theo các quy trình truyền thống hoặc được thúc đẩy như Quy hoạch sử dụng đất và giao đất giao rừng có sự tham gia trên cơ sở thực hiện thí điểm ở các xã đã lựa chọn. Theo dự kiến, quá trình giới thiệu tài liệu Quản lý rừng Cộng đồng mất nhiều thời gian nhất và phức tạp nhất. Để thúc đẩy quá trình này, kể từ năm 2005, Dự án SMNR-CV đã thực hiện và hỗ trợ xây dựng các mô hình trình diễn trên thực địa về áp dụng Quản lý rừng Cộng đồng ở bốn xã thí điểm trong vùng dự án.